Kategorie:

Jakie zwierzęta i rośliny zamieszkują Amazonię?

W związku z ożywionym zainteresowaniem Amazonią, Amazonką i Puszczą Amazońską wywołanym licznymi i dużymi pożarami (fałszywa informacja jakoby tegoroczne pożary nie były niczym groźnym, obalona tutaj – klik) pomyślałem, że warto byłoby napisać o bioróżnorodności tych miejsc. Dużo się o niej mówi, jak również o jej utracie, ale mało kto wie co dokładniej się za tym kryje. Jakie więc gatunki zwierząt i roślin oraz jakie siedliska, habitaty, można spotkać w Amazonii? Czym się wyróżniają, jaki jest ich status i czy wymagają ochrony?

Amazonka inia amazońska
Inia amazońska. Autor: Banfi Franco

Amazonia, Amazonka, Puszcza Amazońska

Amazonia jest regionem leżącym w
Ameryce Południowej, na terenie Brazylii, Boliwii, Peru, Wenezueli, Ekwadoru,
Kolumbii, Surinamu, Gujany oraz Gujany Francuskiej (zamorskiego terytorium
Francji), w dorzeczu Amazonki – najdłuższej rzeki świata (chociaż zależnie od
pomiarów i źródła spotkać się można z opinią, że najdłuższy jest Nil). Amazonka
rozpoczyna się obecnie w Andach, a jej ujście znajduje się na Północnym
Wschodzie Ameryki Południowej, na granicy z Atlantykiem. Zanim Andy się
wypiętrzyły, woda z tych terenów spływała także do Pacyfiku. Z czasem jednak
zaczęła płynąć na Wschód, łącząc się z wcześniejszą zlewnią i tworząc Amazonkę.
Tereny amazońskie z Niziną Amazońską porasta tropikalny las deszczowy, zwany
potocznie Puszczą Amazońską.
Jak wszystko to wygląda w
liczbach? Dorzecze Amazonii zajmuje obszar ponad 6 milionów kilometrów
kwadratowych. Naturalnie lasy deszczowe rosną tam na powierzchni aż 5,5 miliona
kilometrów kwadratowych, chociaż przez regularne wylesianie pod uprawy, pastwiska oraz przez wydobycie surowców takich jak ropa, liczba ta niestety stale maleje. Jeśli chodzi o Amazonkę, to jej
długość oceniana jest na od 6400 kilometrów do trochę ponad 7 tysięcy
kilometrów. Wartość ta zależy od przyjętych założeń (początkowego miejsca
pomiaru), stąd według pierwszej wersji od Amazonki dłuższy jest Nil, ale według
drugiej (takiej mnie uczono też na geografii w szkole) Amazonka jest
najdłuższa. Niekwestionowany jest jednak rekordowy w skali całej Ziemi przepływ
wody z Amazonki do oceanu.

jaguar Amazonia
Jaguar. Autor: Charles J Sharp

Biomy, siedliska,
habitaty Amazonii

Ze względu na to, że istnieją
różne klasyfikacje biomów i często same ich definiowanie w praktyce jest
płynne, a biomy same w sobie też nie zawsze mają wyraźne granice, trzeba
wiedzieć że to co opisuję dalej w tym fragmencie artykułu jest poglądowym
uproszczeniem. Zatem Amazonia pod tym względem składa się głównie z liściastych tropikalnych
lasów deszczowych, ale nie tylko. W Boliwii obecne są suche lasy tropikalne, a
południowe skrawki dorzecza Amazonki to także południowoamerykańskie sawanny i
busz oraz tropikalne stepy. Jej zachodnie krańce to lasy górskie, krzewiny i
porosty w Andach, a okolice głównej rzeki i jej dopływów to często tereny
zalewowe.

Region Amazonii mieści przeróżne
rodzaje siedlisk lądowych i wodnych. Amazonka w niektórych miejscach płynie
szybko, w innych wolniej. Gdzieniegdzie jest względnie przezroczysta, a inne
jej stanowiska zajmuje ciemna woda o piaskowo-błotnym kolorze. Ma też liczne dopływy
i rozlewiska. Amazonia to jednak nie tylko rzeka i jej okolice, z którymi
najczęściej kojarzy nam się to miejsce. Występują tam także bagna, lasy namorzynowe,
„lasy” palmowe, jak również tropikalne łąki i przybrzeżne siedliska wydmowe. Same
lasy mogą być bardzo gęsto porośnięte, jak i z rzadszą roślinnością. Ogromna
różnorodność sprawia, że Amazonia jest miejscem życia niezliczonej niemal
liczby gatunków należących do grzybów, roślin i zwierząt.

Amazonia
Park Narodowy Anavilhanas w Brazylii. Za: Ericatarina, Wikimedia

Zwierzęta Amazonii

Jednym z najbardziej osobliwych moim
zdaniem zwierząt Amazonii jest delfin rzeczny inia, czyli inia amazońska. Podobnie
jak inne nieduże walenie żyjące w płynących, słodkich wodach, ma on bardzo
charakterystyczny pysk z wydłużoną szczęką i żuchwą, co biolodzy ewolucyjni
tłumaczą presją selekcyjną ze strony zajmowanych przez nie siedlisk zalewowych.
Konieczność manewrowania pomiędzy podtopionymi drzewami plusowała mutacje czy
epimutacje prowadzące do takich zmian w morfologii głowy. W przeciwieństwie do
wymarłego najprawdopodobniej delfina baji, który jeszcze na początku XXI wieku
żył w rzece Jangcy, a także zagrożonego delfina suzu gangesowego z Gangesu oraz
toniny małej z La Platy, inia amazońska jest względnie najbezpieczniejszym
gatunkiem delfina rzecznego z wciąż stosunkowo liczną metapopulacją, szacowaną
na kilkanaście tysięcy osobników w Amazonce i jej dopływach oraz w Orinoko i jego
dopływach. Poza inią w Amazonii występuje też sotalia amazońska, kształtem
ciała i głowy przypominająca już bardziej „normalnego” delfina, a do ssaków
wodnych tego regionu zalicza się jeszcze syrena (brzegowiec), manat rzeczny.
Wśród ssaków Amazonii nie mógłbym
nie wspomnieć jeszcze o co najmniej kilku. Bliskość Amazonki lub jej dopływów
jest ważna dla największych na świecie gryzoni – kapibar – które potocznie
opisywane są jako wyrośnięte kawie domowe (świnki morskie). Oba te gatunki
należą zresztą do rodziny kawiowatych. Specyficzne dla Amazonii są też tapiry,
w tym tapir amazoński oraz tapir amerykański. Są to zwierzęta z rzędu
nieparzystokopytnych, blisko spokrewnione z końmi i nosorożcami. Ich nieduża
„trąba” wizerunkowo przybliża je zaś do słoni. One również lubią okolice
rzeczne, zalewowe, bagienne. Amazonię zamieszkują również bliskie kuzynki
naszych wydr europejskich – wydry olbrzymie, przemianowane cztery lata temu na
ariranie amazońskie. Ich poprzednia nazwa nie wzięła się znikąd, bo mogą
dorastać do blisko dwóch metrów długości – są więc dużo większe od wydr, jakie
można spotkać w Polsce. Z kolei tamtejszym odpowiednikiem naszych dzików jest
wszystkożerny pekari (obrożny oraz białobrody), który również ryje w ziemi. Na
drzewach zaś występują leniwce (kilka gatunków).

Amazonia wydra olbrzymia arirania
Arirania amazońska zjada glonojada z gatunku Pterygoplichthys pardalis. Za: Bjorn Olesen

Na wszystkie powyższe regularnie
poluje duży dziki kot Amazonii – jaguar – którego przodkowie wywędrowali z Azji
do Ameryki Południowej i Północnej, gdy Cieśnina Beringa była lądem. Warto
wiedzieć, że jaguary swym zasięgiem obejmują także Amerykę Północną. Przed
ekspansją napływowych Amerykanów osobniki tego gatunku spotykano nawet w USA, m.in.
w stanie Arizona, w Nowym Meksyku czy Teksasie. Choć jaguary kojarzą nam się z
kółkowatymi cętkami, to niewielki procent metapopulacji tych kotów stanowią
czarne odmiany.
Jaguary polują nie tylko na ssaki.
Ich ofiarami padają również inne kręgowce, na przykład nieduże gady z rzędu
krokodyli – kajmany – oraz żółwie, w tym morskie, gdyż koty te nie ograniczają
się ze swym zasięgiem do samego lasu. Celem jaguarów bywają też anakondy –
jedne z największych węży na Ziemi – czy ptaki (czasem nawet papugi ary), a
rzadziej ryby. Jeśli o te ostatnie chodzi, to w Amazonce i jej dopływach
występują gigantyczne, bo dorastające do ponad czterech metrów długiości,
arapaimy. Są to ryby z podgromady dwudysznych – potrafią oddychać tlenem
atmosferycznym przy pomocy pęcherza pławnego. Amazońskie
wody to również dom popularnych piranii, w tym piranii Natterera (piranii
czerwonej), która znana jest z drapieżnych i agresywnych zachowań oraz ataków
na duże zwierzęta, przy czym badacze, którzy się nią zajmują, podkreślają że
jej medialna wizja jako wściekłego agresora jest przesadzona, bo piranie
czerwone żywią się często padliną. Groźniejszym rybim (ale
chrzęstnoszkieletowym) drapieżnikiem jest tutaj żarłacz tępogłowy, bytujący
nawet w głębi Amazonki, z dala od morskiego wybrzeża. Charakterystyczny dla tej
rzeki jest również „węgorz elektryczny” (strętwa). Poza wszystkim, o czym
wspomniałem, trzeba wiedzieć że Amazonia to dom wielu płazów, ogromnej liczby
przeróżnych gatunków ptaków, a także niezliczonych bezkręgowców, w tym owadów
(np. mrówek i motyli), pajęczaków, wijów i innych stawonogów. Liczba poznanych
gatunków zwierząt bezkręgowych Amazonii idzie w setki tysięcy.

Amazonka arapaima
Złapana przez rdzennego Amerykanina arapaima. Autor: Sergio Ricardo de Oliveira

Rośliny Amazonii

Nie mógłbym nie wspomnieć o co
najmniej kilku gatunkach amazońskiej flory oraz o paru grzybach, a także o
roślinnej bioróżnorodności amazońskiej. Na kilometrze kwadratowym lasu
deszczowego można znaleźć tysiące gatunków roślin. Kilometr kwadratowy
amazońskiego lasu może kryć na swoim terenie ponad 90 tysięcy ton żywej biomasy
roślinnej. Z kolei pod koniec lat 90. XX wieku szacowano, że na ¼ kilometra
kwadratowego ekwadorskiego lasu przypadać mogło nawet ponad tysiąc gatunków
drzew. Ogólnie, w Amazonii jest ponad 400 tysięcy opisanych gatunków roślin, z
czego kilkanaście tysięcy to drzewa. Podobnie jak w przypadku bezkręgowców,
nieodkrytych gatunków roślin też jest z pewnością niemało.
W Amazonii dość licznie rosną
bambusy i palmy, czyli rośliny z rodziny arekowatych, storczyki, rośliny
bromeliowate (do rodziny tej należy np. ananas), a także paprocie. Znane ze
sklepów orzechy brazylijskie pochodzą od rosnącej w Amazonii orzesznicy
wyniosłej. Z reguły gatunek ten nie jest hodowany – orzechy zbierane są z
dzikich drzew. Dlatego biznes związany z orzechami brazylijskimi jest dla
amazońskiego środowiska bardzo szkodliwy. Innym gatunkiem jest należąca do
rodziny grzybieniowatych i mająca podniośle brzmiącą nazwę wiktoria amazońska,
przez rdzennych mieszkańców nazywana talerzem wodnym.

Amazonia wylesianie
Wylesianie Amazonii w Brazylii w stanie Maranhão. Stan na rok 2016. Za: Ibama, Operação Hymenaea

Amazonia kiedyś, dziś i w przyszłości

Szacuje się, że na rok 2018 lasy
Amazonii zostały wykarczowane (wylesione, zdeforestowane) w niespełna 20%
względem ich stanu naturalnego sprzed wzmożonej ekspansji z lat 70. X wieku, a
procent ten stale rośnie, szczególnie w roku 2019 kiedy władzę objął nowy
prezydent – Jair Bolsonaro – otwarcie deklarujący chęć wycinania lasów
Amazonii, oddający władzę w ręce wielkich firm plantacyjnych oraz koncernów
naftowych wydobywających surowce kopalne. Nietrudno domyślić się, że blisko
20-procentowy ubytek amazońskich lasów deszczowych jest widoczny nawet z
kosmosu. Pesymizm chwyta za serce jeszcze silniej gdy uświadamiamy sobie, że
nawet gdyby udało się dojść w Brazylii do władzy ludziom porządnym, dbającym o
przyrodę, środowisko i – przede wszystkim – rdzenną ludność tamtych terenów,
chcącym biernie i czynnie chronić Amazonię, to wiele strat jest już nie do
odzyskania, zaś to co da się zrobić przyniesie efekty po latach – gigantycznie
połacie lasów nie wyrastają z dnia na dzień nawet z pomocą nowoczesnych
technologii.
Prowadzenie bloga naukowego
wymaga ponoszenia kosztów. Merytoryczne przygotowanie do napisania artykułu to
często godziny czytania podręczników i publikacji. Zdecydowałem się więc
stworzyć profil na Patronite,
gdzie w prosty sposób można ustawić comiesięczne wpłaty na rozwój bloga. Dzięki
temu może on funkcjonować i będzie lepiej się rozwijać. Pięć lub dziesięć
złotych miesięcznie nie jest dla jednej osoby dużą kwotą, ale przy wsparciu
wielu staje się realnym, finansowym patronatem bloga, dzięki któremu mogę
poświęcać więcej czasu na pisanie artykułów.

Literatura
Burnham, Robyn J., and Kirk R. Johnson. „South American
palaeobotany and the origins of neotropical
rainforests.” Philosophical Transactions of the Royal Society of
London. Series B: Biological Sciences (2004).
Costa, João Batista Sena, et al. „Tectonics and
paleogeography along the Amazon River.” Journal of South American
Earth Sciences (2001).
Daggett, Pierre M., and Dale R. Henning. „The jaguar in
North America.” American Antiquity (1974).
http://wwf.panda.org/knowledge_hub/where_we_work/amazon/about_the_amazon
https://globalforestatlas.yale.edu/amazon/ecoregions
https://www.britannica.com/place/Amazon-River
https://www.iucnredlist.org/species/32986/9741363
https://www.livescience.com/46319-oil-drilling-contaminated-amazon.html
https://www.nationalgeographic.com/science/2007/06/amazon-longer-than-nile-river
Kirby, Kathryn R., et al. „The future of deforestation
in the Brazilian Amazon.” Futures (2006).
Laurance, William F., et al. „Relationship between soils
and Amazon forest biomass: a landscape-scale study.” Forest ecology
and management (1999).
Lewinsohn, Thomas M., and Paulo Inácio Prado. „How many
species are there in Brazil?.” Conservation Biology (2005).
Martin, A. R., and V. MF da Silva. „Number, seasonal
movements, and residency characteristics of river dolphins in an Amazonian
floodplain lake system.” Canadian Journal of Zoology (2004).
Wright, Joseph S. „Plant diversity in tropical forests:
a review of mechanisms of species
coexistence.” Oecologia (2002).

 

 

bioksiążka

 

Najnowsze wpisy

`

Liczba komentarzy: 7 na temat “Jakie zwierzęta i rośliny zamieszkują Amazonię?

  1. Bardzo dziękuję. Czy mogę prosić o zajęcie się następującym tematem: czy Amazonia netto produkuje tlen czy nie? Spotkałem się z jednej strony opiniami, że Amazonia produkuje ok 1/5 – 1/4 światowego tlenu, z drugiej – że jako "dojrzały" las zużywa tyle samo, co produkuje.

  2. Nie zapominajmy o tajnym sprzedawaniu napalmu Brazylii wraz samolotami przystosowanymi do rozpylania napalmu.
    Są na to zdjęcia ale reporteży są w zmowie i ich nie publikują.
    Bardzo dobrze od lat jest to ukrywane.

  3. Większości ludzi trudno wyobrazić sobie duże liczby, zwłaszcza gdy mowa o przestrzeni, więc przy określaniu wielkości Amazonii przydałoby się jakieś porównanie – na przykład do wielkości Polski.

  4. "Z reguły gatunek ten nie jest hodowany – orzechy zbierane są z dzikich drzew. Dlatego biznes związany z orzechami brazylijskimi jest dla amazońskiego środowiska bardzo szkodliwy"

    Ta informacja nie jest kontynuowana. Istnieją populacje, które przetrwały ze zbioru orzechów brazylijskich, ale większość produkcji pochodzi z gospodarstw głównie w stanach Mato Grosso i Pará.
    Mieszkam w Brazylii i mogę powiedzieć, że produkcja orzechów brazylijskich nie wpływa na ekosystem Amazonii

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *