Kategorie:

Czym wyróżniają się ptaki i czy ptaki w Polsce są zagrożone?

Ptaki (mądralińscy powiedzą, że
nowoczesne, współczesne czy dzisiejsze dinozaury) są bardzo różnorodną oraz
liczną tak osobnikowo, jak i gatunkowo grupą zwierząt kręgowych. Zamieszkują
rozmaite nisze ekologiczne, stanowią ważny składnik ekosystemów wszelkich
biomów lądowych i częściowo również niektórych wodnych. Pełnią istotne role w przyrodzie,
ale oprócz tego tkwią głęboko w tradycjach, symbolice, kulturze i pamięci
społecznej.

puchacz w Polsce
Puchacz. Źródło: Ton W., Pixabay 

Ptaki w przyrodzie

Światowa liczba współczesnych gatunków
ptaków oscyluje wokół dziesięciu tysiący (z czego bardzo dużą część stanowią
wróblowe). W Polsce występuje kilkaset gatunków ptaków. Konkretne liczby zależą
od tego, czy uwzględniane są wszystkie, jakie kiedykolwiek zaobserwowano
(wówczas można przyjąć dane Polskiego Towarzystwa Zoologicznego, wymieniającego
łącznie 462 gatunki), czy te stale bytujące oraz pojawiające się sporadycznie,
czy też wyłącznie permanentne dla naszego kraju gatunki, przy których liczba
spada do 230. To nadal sporo. Dla porównania, na terenie Polski występuje ponad
100 gatunków ssaków i ponad 100 gatunków ryb.

Przeczytaj także: Co
warto wiedzieć o dinozaurach

Pochodzące od dinozaurów
gadziomiedniczych z grupy terapodów (do których należały też zwierzęta takie,
jak tyranozaury, deinonychy czy welociraptory) ptaki znajdują się na różnych
punktach spektrum tolerancji na poszczególne czynniki środowiskowe. Niektóre dobrze
radzą sobie w dalece odmiennych temperaturach, wilgotności, typach terenu czy
przy obecności ludzi (są to tzw. eurybionty), inne (stenobionty) nawet przy
niewielkich zmianach w zalesieniu czy wahaniach dotyczących np. przesunięcia
się zjawisk pogodowych związanych z następowaniem pór roku, mogą mieć problemy
z rozrodem, wykarmieniem młodych, zdobywaniem pożywienia lub znalezieniem
kryjówek przed drapieżnikami.

anchiornis brakujące ogniwo ptaki
Anchiornis (rekonstrukcja). Źródło: Nobu Tamura/Wikimedia


Ptaki i gady – podobieństwa i
różnice

Co odróżnia ptaki od gadów
(którymi według niektórych systematyk i systematyków de facto są)? Po
pierwsze ciepłokrwistość – ptaki są stałocieplne (trwają dyskusje co do tego,
czy dinozaury, w przeciwieństwie do innych znanych nam gadów, też takie były) i
mają dosyć szybką przemianę materii. Ich skóra pokryta jest piórami, a kończyny
piersiowe przekształcone są w skrzydła. Zdolność do lotu, z wyjątkiem niektórych
ptaków (strusi, kiwi, pingwinów), u których w toku ewolucji skrzydła zostały
zredukowane, oraz pozostałe przystosowania do tej funkcji (dotyczące np.: lekkości
układu kostnego, wynikającej z wnęk powietrznych w kościach pneumatycznych; worków
powietrznych połączonych z drogami oddechowymi) to kolejna cecha
charakterystyczna.

Przeczytaj także: Czym
wyróżniają się ssaki, co je odróżnia od gadów?

Typowy dla ptaków (choć obecny
też u niektórych innych zwierząt) jest system determinacji płci ZW, w którym na
odwrót jak u ssaków, płeć męską determinują dwa takie same chromosomy, a żeńską
dwa różne. Wśród podobieństw ptaków do gadów wymienić można jajorodność, kloakę
czy bliskie budową elementy układu szkieletowego, kolejną zaś istotną różnicą
jest ich bezzębność – uzębienie u ptaków pojawia się jedynie sporadycznie, jako
atawizm.

ptak zimorodek
Zimorodek. Źródło: Pixabay

Rola ptaków w ekosystemie

Ekologicznie rzecz biorąc ptaki
są elementami sieci troficznych na różnych ich poziomach. Wśród ptaków
znajdziemy gatunki roślinożerne, wszystkożerne i mięsożerne; parapasożytnicze
czy kleptoparazytyczne; padlinożerne. Ptaki regulują populacje rozmaitych
zwierząt, w tym szkodników roślin czy insektów przenoszących patogeny. Same też
mogą być źródłem zarazków groźnych dla człowieka. Istnieją gatunki ważne dla
zapylania roślin. Wyjątkowe u ptaków jest to, że potrafią migrować pomiędzy bardzo
odległymi od siebie rejonami (jak bociany), przez co w poszczególnych porach
roku i latach oddziałują na odmienne tereny i ich ekosystemy.

Przeczytaj także: Czy
wilki bądź psy mogą być roślinożerne?

Przykładowo, znane nam w Polsce
jerzyki polują na komary. Z drugiej strony niektóre ptaki blaszkodziobe mogą być
źródłem ptasiej grypy. Ptaki szponiaste stabilizują liczebność wielu gryzoni
czy mniejszych od siebie ptaków, na które również polują. Padlinożerne sępy to
trupojady, a głuptaki dają podkradać swoje jedzenie („kleptoparazytować”)
fregatom. Kolibry, niektóre papugi czy ptaki z rzędu wróblowych (np.
nektarniki, miodojady) zapylają rośliny, a żywiące się nasionami gatunki także
rozsiewają zarodki roślin po świecie.

kaczki ptaki
Kaczka krzyżówka. Ptak z rzędu blaszkodziobych. Źródło: Patou Ricard/Pixabay

Ptaki wymarłe

Tak jak wśród każdej grupy
organizmów żywych, tak też i w świecie ptaków istnieje gigantyczna dolina
gatunków poległych w historii (ptasiego) życia na Ziemi lub wymarłych na
określonym, a wcześniej naturalnie przez nie zasiedlanym terenie. Na przykład w
Polsce niegdyś spotykane, a dziś nieobecne są dropie zwyczajne, które teraz
występują wyspowo w krajach europejskich na zachód od naszego oraz w Azji. Za
zanikłe w Polsce uznaje się też czaplę purpurową czy strepeta.

Przeczytaj także: Jakie
zwierzęta i rośliny zamieszkują Amazonię?

Całkowicie, a nie tak dawno
wymarłe gatunki ptaków, o których informacje obiegły popkulturę, wobec czego
niemal każdy o nich słyszał, to maurytyjskie ptaki dodo czy nowozelandzkie moa.
Nieco mniej znanym przykładem są alki olbrzymie, kiedyś występujące na skalistych
brzegach wystających z wód Atlantyku, zarówno po stronie Ameryki Północnej,
Grenlandii, jak i Europy, a od XIX przeszłe do historii. Jeszcze innym, a
dającym sporo do myślenia gatunkiem już wymarłym jest gołąb wędrowny. Był
niezwykle liczny, ale wyginął głównie na skutek polowań – stanowił tanie źródło
białka dla ubogich Amerykanów, a przed przybyciem Europejczyków jedli go
również Indianie – oraz wycinania lasów.  

ptaki moa
Ptaki moa. Rysunek: Heinrich Harder


Ptaki zagrożone wyginięciem i Czerwona lista ptaków
Polski

Choć obecna bioróżnorodność na
Ziemi jest bardzo duża i być może – zdaniem niektórych biologów – najwyższa w ziemskiej
historii, to jednocześnie niepokojąco szybko maleje. Dlatego też potrzebny jest
monitoring sozologiczny różnych organizmów, by ryzyko, że kolejny gatunek
wyginie, zostało wychwycone na tyle szybko, aby można było coś z tym zrobić i w
miarę możliwości zapobiec utracie kolejnej cegiełki budującej dzisiejszą
różnorodność biologiczną. W tym celu naukowcy prowadzą badania obserwacyjne,
piszą publikacje naukowe czy raporty, wykorzystywane później do celów
aplikacyjnych.

Przeczytaj także: Jakie
zwierzęta i rośliny żyją w Biebrzańskim Parku Narodowym?

Świeżym przykładem tego typu
pracy jest nowa „Czerwona
lista ptaków Polski
”, wydana przez Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony
Ptaków. Jej autorami są Tomasz Wilk, Tomasz Chodkiewicz, Arkadiusz Sikora,
Przemysław Chylarecki i Lechosław Kuczyński. Publikacja oprócz wprowadzenia i
opisu metodyki wykorzystanej do sporządzenia listy zawiera kluczową treść,
czyli wyniki, na bazie których stworzono listę gatunków wymarłych regionalnie
(np. bekasik, mewa mała, czy wspomniany drop), krytycznie zagrożonych (np.
rybitwa czubata i gadożer), zagrożonych (np. cietrzew, dubelt), narażonych (np.
cyranka, głuszec) i bliskich zagrożenia (np. bąk, puchacz).

bąk ptak
Bąk. Źródło: Mat Breiten, Pixabay

Różne są przyczyny wymierania i źródła
zagrożeń dla ptaków w Polsce. Czasem problemem są nieadekwatne regulacje
dotyczące myślistwa bądź też nielegalny odstrzał czy odłów (kłusownictwo). Inna
sprawa to nieodpowiednie względem celów ochrony przyrody gospodarowanie łąkami,
nieużytkami, pastwiskami, lasami, ciekami wodnymi. Widoczny jest również efekt
globalnego ocieplenia. „Niegdyś, w dolinach rzecznych normą były wezbrania
wiosenne, kiedy topniał śnieg. Woda rozlewała się z koryta rzeki na łąki
użyźniające je. Miejsca takie były trudno dostępne i stąd były wykorzystywane
głównie pod wypas. Obecnie śnieg i roztopy są coraz rzadsze, a przesuszone łąki
i pastwiska są zamieniane na pola uprawne” – przyznaje
na łamach „Życia Uniwersyteckiego” współautor Czerwonej Listy Ptaków Lechosław
Kuczyński, dr hab. i profesor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM), odnosząc się do okoliczności sprzyjających
wypieraniu ptaków z rzędu siewkowych oraz blaszkodziobych.

Przeczytaj także: Polskie
i światowe sukcesy ochrony zagrożonych gatunków

W bioróżnorodności ważna jest nie
tylko kwestia gatunkowa (czy szerzej: taksonomiczna), ale także jej struktura,
liczebność i rozmieszczenie geograficzne, płeć czy wiek osobników
poszczególnych gatunków oraz zróżnicowanie genetyczne. Jej ochrona, możliwa
również dzięki raportom takim jak wspomniana „Lista”, polega na wydzielaniu specjalnych
stref, obejmowaniu protekcją określonych gatunków, wykluczaniu z rynku
produktów, których pozyskiwanie jest szkodliwe dla siedlisk danych organizmów,
czy wreszcie aktywna reintrodukcja. Dotyczy to nie mniej ptaków drobnych i słabiej
widocznych, co rozpoznawalnych i popularnych, jeśli są one zagrożone.  

Artykuł napisałem w ramach
współpracy z Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM).


Literatura
Benton, Michael J. „Origins of biodiversity.” PLoS Biology (2016).
http://datazone.birdlife.org
Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. „Gatunki ptaków stwierdzone w Polsce” (2019).
Lee, Michael SY i wsp. „Sustained miniaturization and anatomical innovation in the dinosaurian ancestors of birds”. Science (2014).
Richard D. Jurd. „Biologia zwierząt. Krótkie wykłady”. PWN (2007).

T. Wilk, T. Chodkiewicz, A. Sikora, P. Chylarecki, L. Kuczyński. „Czerwona lista ptaków Polski”. OTOP (2020).

 

Najnowsze wpisy

`

4 myśli w temacie “Czym wyróżniają się ptaki i czy ptaki w Polsce są zagrożone?

  1. Poprawnie pisze się "jerzyk", jeżyk to mały jeż. Wyniki badań pokazują, że w diecie jerzyków komary stanowią 0,1%.

  2. "Ptaki szponiaste". Nareszcie nie "drapieżne". Moje uznanie dla tego, który to wymyślił i używa. Oby tak dalej.
    Natomiast "gospodarowanie łąkami" to w polskiej ochronie przyrody bardziej kpiny z rozumu niż głos w dyskusji. Tacy Niemcy mogą w nocy przed sianokosem przeskanować dronem łąkę i ratować ptaki i zwierzęta przed kosiarą.

  3. Wśród źródeł zagrożeń wymieniane są często rozbijanie się o szyby i padanie ofiarą kotów. Osobiście wydaje mi się, że obie przyczyny w skali globalnej mogą przynosić duże straty i zmniejszać populację poszczególnych gatunków, szczególnie tych żyjących przy człowieku, chociaż przyznam się, że żadnych sensownych statystyk na ten temat nie odnalazłam.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *