Fajne, zabawne i dziwne specjalistyczne pojęcia biologiczne

Na dzisiaj przygotowałem lekki wpis o ciekawych, dziwacznych, zabawnych, fachowych słowach, nazwach i pojęciach biologicznych (oraz z dziedzin pokrewnych). Nic długiego, skomplikowanego i rozbudowanego, ale interesującego, przydatnego i zwiększającego wiedzę – jak najbardziej.

pojęcia biologiczne

Szczeżuja – małż z rodzaju szczeżuja, żyjąca także w Polsce. Jest u nas pospolita, chociaż zanieczyszczenia wód mogą tę jej cechę nieco osłabiać, gdyż wymaga dobrej jakości wody. Szczeżuje wykorzystywane są w oczyszczalniach ścieków do biomonitoringu.


Maczugowiec – morfologiczna forma bakterii, jedna spośród wielu (m.in. paciorkowców, pałeczek, laseczek, ziarenkowców czy śrubowców). Znaną bakterią o formie maczugowca jest maczugowiec błonicy (Corynebacterium diphtheriae) wywołujący błonicę (dyfteryt).

Kecalkoatl
Kecalkoatl, za: Gabo Silvermender

Kecalkoatl – jeden z największych pterozaurów, a zarazem największych zwierząt latających, jakie kiedykolwiek istniały. Żywił się padliną i niedużymi dinozaurami. Na zdjęciu powyżej jest model kecalkoatla rzeczywistych rozmiarów i człowiek dla porównania. Robi niesamowite wrażenie, prawda?


Biczykoodwłokowce – rząd stawonogów z gromady pajęczaków, które zamieszkują tereny podzwrotnikowe. Nazwa pochodzi od długiego biczyka obecnego na odwłoku samców. Biczykoodwłokowce mają uroczą nazwę łacińską: Uropygi.

Biczykoodwłokowce
Biczykoodwłokowiec z rodzaju Hypoctonus. Autor: Bernard Dupont

Chiazma – jest połączeniem fragmentów chromosomów w miejscu, gdzie zaszła wymiana ich odcinków w trakcie crossing-over (procesu typowego dla rozmnażania płciowego, zwiększającego różnorodność genetyczną), czyli podczas gametogenezy (powstawania komórek płciowych), w trakcie mejozy.


Nondysjunkcja – nazwa polska jest typowym anglicyzmem i pochodzi od nondisjunction, czyli nierozdzielność, niepodzielenie się. W genetyce nondysjunkcja oznacza nierozejście się chromosomów w czasie mejozy (podczas anafazy), co skutkuje tym, że jedna gameta ma o jeden chromosom danej pary za dużo (trisomia), a druga gameta ma jeden chromosom za mało (monosomia). Nondysjunkcja jest więc przyczyną mutacji chromosomowych.

wykrot
Duży wykrot na zachód od Poznania, ja obok dla porównania rozmiaru 

Wykrot – słowo to osobom z wiejskich miejscowości oraz tym, którzy z różnych powodów regularnie chodzą w teren (np. biolodzy terenowi, rolnicy, hydrolodzy, geolodzy itd.) zapewne jest dobrze znane, ale mieszczuchom takim jak ja trzeba je przypominać. Wykrot to po prostu dziura po wyrwanym z korzeniami drzewie (przez wichurę na przykład), które zwykle leży zaraz obok. Samo przewrócone drzewo również określane jest wykrotem.

Przeczytaj także: Ta straszna mitoza i mejoza

Poryblin – porybliny to stosunkowo rzadkie, rosnące w zbiornikach wodnych rośliny z gromady widłaków, która niegdyś w świecie roślinności panowała na Ziemi (znane ilustracje dinozaurów często są ozdobione ogromnymi widłakami, paprociami i skrzypami). W Polsce występuje poryblin jeziorny i kolczasty.

poryblin jeziorny
Poryblin jeziorny. Autorka: Daria Inozemtseva

Czepiec – jest jednym z przedżołądków przeżuwaczy, czyli np. krów. Drugi w kolejności po żwaczu (bogatym w słynne mikroorganizmy metabolizujące włókno i produkujące gaz cieplarniany, metan), a za nim są księgi, po których następuje czwarta komora – trawieniec.


OTU – z angielskiego operational taxonomic unit, czyli operacyjne jednostki taksonomiczne. Służą genetykom i bioinformatykom do klasyfikowania osobników, gatunków, rodzajów, rodzin itd. za pomocą technik genetyki molekularnej, np. identyfikacji bakterii po zsekwencjonowaniu ich genu kodującego 16s RNA.

mikromanipulator
Wizerunek mikromanipulatora pod mikroskopem. Za: http://www.rynekzdrowia.pl

Mikromanipulator – urządzenie do przeprowadzania różnego rodzaju operacji pod mikroskopem. Naukowiec steruje mikromanipulatorem, mogąc przesuwać bardzo drobne przedmioty. Jednym z powszechniejszych zastosowań mikromanipulatora jest np. sztuczne zapłodnienie in vitro z wprowadzeniem plemnika do oocytu.


Zaleszczotek – podobnie jak biczykoodwłokowce, zaleszczotki są stawonogami z gromady pajęczaków. U nas popularny jest zaleszczotek książkowy. Jest to drobne zwierzątko, przypominające nieco skrzyżowanie skorpiona z kleszczem i – jak nazwa wskazuje – bytujące w księgozbiorach.

eza
Tradycyjna eza. Autor: Jeffrey M. Vinocur

Eza – prosty przyrząd stosowany głównie w laboratoriach mikrobiologicznych oraz hodowli komórkowych in vitro, do posiewania komórek eukariotycznych lub bakteryjnych w naczyniach hodowlanych czy na pożywkach. Ezy mogą mieć różne kształty. Tradycyjna eza (pętla bakteriologiczna) to zapętlony drucik. Obecnie jednak często stosuje się plastikowe ezy jednorazowe dla zmniejszenia ryzyka zakażenia.


Rewersja – w biologii ewolucyjnej jest to zjawisko polegające na ponownym wystąpieniu cech, które uprzednio zostały zredukowane. Na przykład zęby u płazów, które ewoluując z ryb najpierw je utraciły. Inny przykład rewersji to brak zróżnicowania zębów u waleni. Rewersja może też dotyczyć DNA i mutacji zmieniających sekwencje do poprzedniej wersji. Warto zauważyć, że rewersja to pojęcie względne, ponieważ zależnie od tego do jakiej grupy organizmów porównujemy dany gatunek czy rodzaj i jego cechę, będzie mogła być ona rewersyjna lub nie.

fauna ediakariańska
Skamieniałość ediakariańskiego gatunku Dickinsonia costata. Za: Merikanto, Wikimedia

Ediakar – okres sprzed około 600 milionów lat, w którym nastąpiła „ewolucyjna eksplozja” organizmów wielokomórkowych. To właśnie z tamtych czasów znane są najstarsze wielokomórkowce, choć w prostszych formach istniały najprawdopodobniej wcześniej. Sama nazwa pochodzi od wzgórz Ediacara w Australii, gdzie pierwszy raz odkryto faunę ediakariańską.


Syncytium – komórka mająca więcej niż jedno jądro komórkowe, która powstała przez połączenie się komórek jednojądrowych. Syncytia u zwierząt, w tym ludzi, są typowe w tkance mięśni poprzecznie prążkowanych. Odmiennym pojęciem jest endoreduplikacja, czyli replikacja materiału genetycznego komórki bez podziału samej komórki, która w efekcie ma zwielokrotniony genom. Zjawisko to w trofoblastach (tkankach zarodków ssaków, które rozwijają się w łożysko) jest czymś normalnym.  

amfitryta lamparcia lampart morski
Amfitryta lamparcia (lampart morski). Autor: Bruno Navez

Amfitryta lamparcia – drapieżny ssak płetwonogi, przed rokiem 2015 nazywany po prostu lampartem morskim. Został przemianowany na amfitrytę wraz z całą masą innych zmian, takich jak np. foki szarej na szarytkę morską, świnki domowej na kawię domową, wilka grzywiastego na pampasowca grzywiastego czy syreny na brzegowce.


Wychuchol – niewielki ssak z rzędu owadożernych (lub ryjówkokształtnych, zależnie od przyjętej klasyfikacji). Przypomina kreta (należy do rodziny kretowatych) i występuje w Pirenejach (wychuchol pirenejski) oraz w Rosji, Ukrainie i Kazachstanie (wychuchol ukraiński).

wychuchol
Wychuchole. Źródło

Ortolog – pojęcie wykorzystywane w bioinformatyce, oznaczające sekwencję DNA, RNA lub białko, które powstało podczas specjacji, czyli wydzielenia się nowego gatunku. Ortologiem jest np. hemoglobina człowieka i hemoglobina szympansa. Z kolei paralogiem jest sekwencja czy białko powstałe przez duplikację u wspólnego przodka, np. gen kodujący hemoglobinę człowieka oraz gen kodujący mioglobinę u człowieka, która powstała przez duplikację genu hemoglobiny, a następnie jego mutację.


Tityna – jedno z największych znanych białek, które występuje w mięśniach poprzecznie prążkowanych u zwierząt kręgowych. Buduje sarkomer (funkcjonalną jednostkę tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej) utrzymując włókienka miozyny z linią Z sarkomeru.

Prowadzenie bloga naukowego wymaga ponoszenia kosztów. Merytoryczne przygotowanie do napisania artykułu to często godziny czytania podręczników i publikacji. Zdecydowałem się więc stworzyć profil na Patronite, gdzie w prosty sposób można ustawić comiesięczne wpłaty na rozwój bloga. Dzięki temu może on funkcjonować i będzie lepiej się rozwijać. Pięć lub dziesięć złotych miesięcznie nie jest dla jednej osoby dużą kwotą, ale przy wsparciu wielu staje się realnym, finansowym patronatem bloga, dzięki któremu mogę poświęcać więcej czasu na pisanie artykułów.


Łukasz Sakowski. Czytaj więcej
    Skomentuj na blogu
    Skomentuj na facebooku

1 komentarze :

  1. "nazwa polska jest typową angielszczyzną" - myślę, że należałoby raczej napisać, że nazwa polska jest typowym anglicyzmem. W artykule wspomniana jest eza, a nie ma mowy o głaszczce. Chyba ją też warto wymienić, to dość sympatyczne narzędzie i mające do tego całkiem zabawną nazwę (:

    OdpowiedzUsuń